۱۶ قاعدهٔ دستور زبان اسپرانتو

در «کتاب نخست» (۱۸۸۷) و سپس در «بنیاد اسپرانتو» (‎Fundamento de Esperanto‎،‏ ۱۹۰۵)، زامنهوف کل دستور زبان را در ۱۶ قاعده آورد. این قاعده‌ها هنوز پایهٔ زبان‌اند. اینجا هر قاعده به زبانی ساده و با نمونه آمده است.

۱. حرف تعریف

حرف تعریف نامعین وجود ندارد. حرف تعریف معین ‎la‎ است و برای همهٔ جنس‌ها، حالت‌ها و شمارها یکی است: ‎la viro‎ (مرد)، ‎la virino‎ (زن)، ‎la viroj‎ (مردها).

زامنهوف افزوده است که کاربرد ‎la‎ مثل زبان‌های دیگر است و کسانی که برایشان دشوار است، می‌توانند در آغاز اصلاً آن را به کار نبرند. برای فارسی‌زبان‌ها خبر خوبی است. حرف تعریف ‎la‎

۲. اسم

اسم به ‎-⁠o‎ ختم می‌شود. جمع با افزودن ‎-⁠j‎ ساخته می‌شود. اسم دو حالت دارد: فاعلی، و مفعولی که ‎-⁠n‎ می‌گیرد. معنی‌های دیگر با حرف اضافه گفته می‌شوند: ‎de‎ برای مالکیت (‎la libro de Ali‎،‏ کتابِ علی)، ‎al‎ برای «به» و ‎per‎ برای «با، به‌وسیلهٔ».

۳. صفت

صفت به ‎-⁠a‎ ختم می‌شود و در جمع و حالت مفعولی مثل اسمش تغییر می‌کند: ‎bela floro‎،‏ ‎belaj floroj‎،‏ ‎belan floron‎. برای «ـتر» ‎pli‎ و برای «ـترین» ‎plej‎ می‌آید و «از» در مقایسه ‎ol‎ است: ‎pli granda ol‎ (بزرگ‌تر از)، ‎la plej granda‎ (بزرگ‌ترین). اسم، صفت و قید

۴. عدد

عددهای اصلی صرف نمی‌شوند: ‎unu‎،‏ ‎du‎،‏ ‎tri‎،‏ ‎kvar‎،‏ ‎kvin‎،‏ ‎ses‎،‏ ‎sep‎،‏ ‎ok‎،‏ ‎naŭ‎،‏ ‎dek‎،‏ ‎cent‎،‏ ‎mil‎. ده‌ها و صدها با چسباندن ساخته می‌شوند: ‎dudek‎ (۲۰)، ‎tricent‎ (۳۰۰). عدد ترتیبی با ‎-⁠a‎ (‎dua‎،‏ دوم)، چندبرابر با ‎-⁠obl-⁠‎ (‎duobla‎،‏ دوبرابر)، کسر با ‎-⁠on-⁠‎ (‎duono‎،‏ نصف) و عدد گروهی با ‎-⁠op-⁠‎ (‎duope‎،‏ دوبه‌دو) ساخته می‌شود. ‎po‎ یعنی «هر کدام». اعداد

۵. ضمیر

ضمیرهای شخصی: ‎mi‎ (من)، ‎vi‎ (تو، شما)، ‎li‎ (او، مرد)، ‎ŝi‎ (او، زن)، ‎ĝi‎ (آن)، ‎si‎ (خود)، ‎ni‎ (ما)، ‎ili‎ (آن‌ها)، ‎oni‎ (کنندهٔ نامعین، «آدم»: ‎Oni diras‎ یعنی «می‌گویند»). ضمیر ملکی با ‎-⁠a‎ ساخته می‌شود: ‎mia‎ (مالِ من). ضمیر هم مثل اسم ‎-⁠n‎ می‌گیرد: ‎min‎ (مرا). ضمیرها

۶. فعل

فعل با شخص و شمار تغییر نمی‌کند: ‎mi faras‎،‏ ‎vi faras‎،‏ ‎ili faras‎. شکل‌های فعل:

صفت‌های فعلی معلوم با ‎-⁠ant-⁠‎،‏ ‎-⁠int-⁠‎،‏ ‎-⁠ont-⁠‎ و مجهول با ‎-⁠at-⁠‎،‏ ‎-⁠it-⁠‎،‏ ‎-⁠ot-⁠‎ ساخته می‌شوند. مجهول با فعل ‎esti‎ (بودن) و صفت فعلی مجهول ساخته می‌شود و کننده با ‎de‎ می‌آید: ‎La letero estas skribita de Sara.‎ یعنی «نامه به‌دست سارا نوشته شده است». فعل و زمان‌ها، صفت‌های فعلی

۷. قید

قیدِ ساخته‌شده از ریشه‌ها به ‎-⁠e‎ ختم می‌شود: ‎bone‎ (خوب)، ‎rapide‎ (تند). مقایسهٔ قیدها مثل صفت‌هاست: ‎pli rapide‎ (تندتر).

۸. حرف اضافه

پس از حرف اضافه، اسم در حالت فاعلی می‌آید: ‎kun amiko‎ (با دوست)، ‎sur la tablo‎ (روی میز). استثنای ظاهری آن قاعدهٔ ۱۳ است. حرف‌های اضافه

۹. خواندن

هر واژه همان‌طور خوانده می‌شود که نوشته شده است. هیچ حرفی ناخوانده نمی‌ماند. الفبا و تلفظ

۱۰. تکیه

تکیه همیشه روی هجای یکی‌مانده‌به‌آخر است: ‎a-⁠MI-⁠ko‎،‏ ‎fa-⁠mi-⁠LI-⁠o‎.

۱۱. واژهٔ مرکب

واژهٔ مرکب با کنار هم گذاشتن واژه‌ها ساخته می‌شود و واژهٔ اصلی در آخر می‌آید: ‎vaporŝipo‎ (کشتی بخار) از ‎vaporo‎ (بخار) و ‎ŝipo‎ (کشتی). پایانه‌ها هم مثل واژه‌هایی مستقل به حساب می‌آیند. واژه‌سازی

۱۲. منفیِ دوگانه نداریم

اگر جمله واژهٔ منفی دیگری دارد، ‎ne‎ نمی‌آید: ‎Mi vidis neniun.‎ یعنی «هیچ‌کس را ندیدم» (نه ‎Mi ne vidis neniun‎). این با فارسی فرق دارد که «هیچ» و «ندیدم» را با هم می‌آورد. ساختن جمله

۱۳. جهت با ‎-⁠n‎

برای نشان دادن جهتِ حرکت، واژه ‎-⁠n‎ می‌گیرد: ‎Mi iras hejmen‎ (به خانه می‌روم). ‎en la domo‎ یعنی «در خانه» و ‎en la domon‎ یعنی «به درون خانه». نشانهٔ مفعولی ‎-⁠n‎

۱۴. هر حرف اضافه یک معنی

هر حرف اضافه معنی معین و ثابتی دارد. اگر هیچ‌کدام درست نمی‌نشیند، حرف اضافهٔ ‎je‎ را به کار ببرید که معنی خاصی ندارد: ‎je la tria‎ (ساعت سه)، ‎ĝoji je‎ (شاد بودن از). به‌جای ‎je‎ می‌شود، وقتی ابهامی پیش نیاید، از ‎-⁠n‎ بدون حرف اضافه هم استفاده کرد.

۱۵. واژه‌های بین‌المللی

واژه‌هایی که بیشتر زبان‌ها از یک منبع گرفته‌اند، در اسپرانتو بی‌تغییر می‌آیند و فقط به املای اسپرانتو نوشته می‌شوند: ‎teatro‎،‏ ‎radio‎،‏ ‎telefono‎. ولی از یک ریشه بهتر است فقط واژهٔ پایه را بگیریم و بقیه را با قاعده‌های اسپرانتو بسازیم.

۱۶. حذف مصوت پایانی

مصوت پایانی اسم و حرف تعریف را می‌شود انداخت و به‌جایش آپوستروف گذاشت، بیشتر در شعر: ‎dom'‎ به‌جای ‎domo‎ و ‎de l' mondo‎ به‌جای ‎de la mondo‎. سرود اسپرانتو

دستور زبان در یک نگاه